را كه عبارتست از صادر كردن كار با آگاهى و سلطه بر دو قطب مثبت و منفى كار درك نموده آن را براى خدا اثبات نمائيم . البتّه نه تنها در مفهوم اختيار ، بلكه در همهء صفات جمال و جلال خداوندى كه قدرت دريافت مفهومى اجمالى از آنها را خدا در درون ما بوجود آورده است ، بايد اين معنى را كه همهء آن صفات مطلقند ، اضافه كنيم . ( 1 ) 2 - اختيار فرشته اى - محقّقان در علم كلام و تفسير ، بحث كامل در اين قسم از اختيار كه ما آن را « اختيار فرشته اى » ناميده‌ايم ، ننموده‌اند . البتّه از يك جهت مىتوان گفت : كه آنان در مسكوت گذاشتن اين مسأله معذور بوده‌اند ، و آن جهت ، عبارتست از ناآشنائى ما انسانها با ماهيّت و صفات فرشتگان ، مگر به همان مقدار كه منابع معتبر اسلامى بيان نموده است . و آنچه را كه منابع اسلامى در اين موضوعات بيان نموده مقدارى در قرآن مجيد آمده است و مقدارى ديگر در سخنان امير المؤمنين عليه السّلام . اين كه فرشتگان نيز داراى اختيار مىباشند ، مىتوان با دو دليل آن را مورد پذيرش قرار داد : دليل يكم ، توجّه مسؤوليّت مناسب به فرشتگان ، چنان كه در امتثال امر خداوندى به همهء فرشتگان براى حضرت آدم عليه السّلام مىبينيم . اين امر يك توجيه جبرى آنان نبوده است ، زيرا بقرينهء استكبار شيطان در امتناع از سجده معلوم مىشود كه آن فرشتگان اطاعت امر خدا را بالاختيار نموده‌اند و نيز اگر سجدهء فرشتگان جبرى بود ، شيطان به خدا اعتراض ميكرد و مىگفت : تو فرشتگان را مجبور به سجده كردى لذا آنان سجده كردند ، ولى من داراى اختيار بودم و اگر مرا هم مجبور مىكردى من هم سجده مىكردم .

--> ( 1 ) نبايد تعقّل بشرى را مورد اتّهام قرار داده و بگوئيم : تصوّر و يا تعقّل مطلق براى ذهن ما غير مقدور است ، زيرا آن تعقّل يا هر قدرت دريافت بشرى كه مىتواند به آن اندازه اوج بگيرد كه همهء قيود و مشخّصات و خصوصيّات كائنات را از جهان هستى حذف كرده و در بارهء هويّت مطلق آن ، حكم مطلق صادر كند ، همان قدرت مىتواند مفاهيم الهى را و لو بطور اجمال ، با اتّصاف به مطلق دريافت نمايد ، و الَّا بشر نمىتوانست در بارهء هستى احكام كلَّيّه اى را صادر كند كه لازمهء هر مكتب فلسفى است . ناصر خسرو مىگويد : نفس ما بر آسيا كى پادشا گشتى چنين گر كه نفس مردمى از كلّ خويش اجزاستى